توابع پیوسته

تعریف 1.

فرض کنید f ( x ) روی بازه‌ای شامل x 0 تعریف شده باشد، و اکنون فرض کنید که f ( x 0 ) تعریف شده است. در این صورت می‌گوییم f ( x ) در x 0 پیوسته است اگر

lim x x 0 f ( x ) = f ( x 0 ) ,

یا به عبارت دیگر، اگر به ازای هر ϵ > 0 بتوانیم یک δ > 0 بیابیم به طوری که هرگاه | x x 0 | < δ ، آنگاه | f ( x ) f ( x 0 ) | < ϵ

این روش دقیقی برای بیان این است که «وقتی x نزدیک به x 0 است، f ( x ) نزدیک به f ( x 0 ) است»، یا این‌که «یک تغییر کوچک در x تنها یک تغییر کوچک در f ( x ) ایجاد می‌کند.» با این حال، توجه داشته باشید که این تغییر در x نیست که با آن شروع می‌کنیم، بلکه عدد ϵ است که قرار است کرانی برای تغییر در f ( x ) باشد. سپس بازه‌ای به طول 2 δ حول x 0 می‌یابیم به طوری که اگر x در این بازه باشد، یعنی فاصله x از x 0 بیشتر از δ نباشد، آنگاه فاصله f ( x ) از f ( x 0 ) بیشتر از کران داده‌شده ϵ نخواهد بود. تنها با این نوع تعریف است که می‌توانیم مطمئن شویم پاسخگوی چالش کسی هستیم که می‌گوید: «من f ( x ) را نزدیک به f ( x 0 ) نمی‌دانم مگر این‌که در فاصله 10 4 باشد»، و شخص دومی که می‌گوید «نزدیک برای من یعنی در فاصله 10 8 »، و غیره. بنابراین به منظور نشان دادن این‌که یک تابع مفروض f ( x ) در x 0 پیوسته است، باید با یک نماد ϵ که نشان‌دهنده یک عدد مثبت کلی است شروع کنیم، و سپس نشان دهیم که می‌توانیم عدد مثبت δ را بیابیم که معمولاً به ϵ بستگی خواهد داشت، به طوری که نامساوی | x x 0 | < δ اطلاعاتی درباره عبارت | f ( x ) f ( x 0 ) | به ما بدهد، یعنی این‌که کمتر از ϵ است. برای اثبات این‌که f ( x ) در x 0 پیوسته نیست، کافی است تنها یک ϵ را نشان دهیم که برای آن نتوانیم یک δ مناسب پیدا کنیم. (البته، در این صورت نمی‌توانیم برای هر ϵ کوچک‌تر نیز یک δ مناسب پیدا کنیم.)

اجازه دهید با بررسی چند مثال این موضوع را روشن کنیم:

مثال 1.

f ( x ) = x 2 , x 0 = 1 . اگر اثبات ما مبنی بر این‌که یک تابع مشتق‌پذیر پیوسته است را دوباره بررسی کنید، خواهید دید که بر اساس تعاریف و قضایای مربوط به حد که اکنون ارائه داده‌ایم، کاملاً دقیق است. با این حال، بیایید با استفاده از صرفاً تعریف پیوستگی اثبات کنیم که x 2 در 1 پیوسته است.

فرض کنید ϵ > 0 داده شده باشد. آنگاه باید | f ( x ) f ( x 0 ) | = | x 2 1 | را بررسی کنیم. فرض کنید بنویسیم h = x 1 , x = 1 + h . در این صورت

| f ( x ) f ( x 0 ) | = | 1 + 2 h + h 2 1 | = | 2 h + h 2 | = | h | | 2 + h |

اکنون فرض کنید δ = Min ( 1 , ϵ 3 ) را در نظر بگیریم. آنگاه اگر | h | < δ ،

| 2 + h | 2 + | h | < 3 , و | h | | 2 + h | < 3 | h | < ϵ

از آنجا که h = x 1 = x x 0 ، می‌بینیم که هرگاه | x x 0 | < δ ، داریم | f ( x ) f ( x 0 ) | < ϵ ، و بنابراین f ( x ) در x 0 پیوسته است

مثال 2.

مثال دوم ما تا حدی عجیب‌تر به نظر خواهد رسید. فرض کنید f ( x ) برای 0 x 1 به صورت زیر تعریف شده باشد:
اگر x گنگ باشد، f ( x ) = 0 .
اگر x = p q به صورت کسر تحویل‌ناپذیر باشد ( q > 0 ، p 0 ، p و q اعداد صحیح)، آنگاه

f ( x ) = 1 q

به عنوان مثال،
f ( 2 2 ) = 0 ، f ( π 4 ) = 0 ، f ( 6 7 ) = 1 7 ، f ( 1 3 ) = 1 3 ، f ( 2 3 ) = 1 3 ;

f ( 0 ) = 1 ( 0 = 0 1  به صورت کسر تحویل‌ناپذیر ) , f ( 1 ) = 1

اول از همه، f ( x ) در x 0 پیوسته نیست اگر x 0 یک عدد گویا باشد؛ زیرا اگر x 0 = p q به صورت کسر تحویل‌ناپذیر باشد، f ( x 0 ) = 1 q > 0 . در هر بازه حول x 0 اعداد گنگ x وجود دارند که در آن‌ها f ( x ) = 0 است. بنابراین، اگر ϵ = 1 2 q را امتحان کنیم، نمی‌توانیم یک δ مناسب پیدا کنیم. اکنون نشان می‌دهیم که f ( x ) در x 0 پیوسته است اگر x 0 هر عدد گنگی باشد؛ در این حالت f ( x 0 ) = 0 . فرض کنید ϵ > 0 داده شده باشد، و عدد صحیح n > 0 را طوری بیابید که 1 n < ϵ اکنون در بازه 0 x 1 تنها تعداد متناهی عدد گویا وجود دارد که در ساده‌ترین صورت، مخرج کمتر از n دارند؛ دو عدد با مخرج 1 ، یکی با مخرج 2 ، دو تا با مخرج 3 ، دو تا با مخرج 4 ، چهار تا با مخرج 5 , به طور کلی، به جز مخرج 1 ، حداکثر ( k 1 ) عدد با مخرج k وجود دارد (و این تنها در صورتی حاصل می‌شود که k اول باشد). بنابراین تعداد اعدادی که مخرج کمتر از n دارند حداکثر

2 + 1 + 2 + + ( n 2 ) = 2 + ( n 1 ) ( n 2 ) 2

عدد است. بنابراین یکی از این‌ها، مثلاً r ، نزدیک‌ترین به x 0 است. فرض کنید δ = | r x 0 | δ > 0 باشد، زیرا x 0 گنگ است. اکنون فرض کنید | x x 0 | < δ . اگر x گنگ باشد، آنگاه | f ( x ) f ( x 0 ) | = | 0 0 | = 0 < ϵ . اگر x = p q گویا باشد، می‌دانیم که q n ، یا f ( x ) = 1 q 1 n < ϵ . بدین ترتیب | f ( x ) f ( x 0 ) | = 1 q < ϵ ، و ثابت کرده‌ایم که f ( x ) در x 0 پیوسته است.

تمرین‌ها

تمرین 1.

ثابت کنید | x | در x = 0 پیوسته است.

تمرین 2.

ثابت کنید x 2 / 3 در x = 0 پیوسته است.

تمرین 3.

ثابت کنید

در x = 0 پیوسته است.

تمرین 4.

ثابت کنید [ x ] در x 0 پیوسته است اگر x 0 یک عدد صحیح نباشد، و در x 0 پیوسته نیست اگر x 0 یک عدد صحیح باشد.

تمرین 5.

با فرض این‌که f ( x ) و g ( x ) در x 0 پیوسته هستند، موارد زیر را ثابت کنید:
الف) f ( x ) + g ( x ) در x 0 پیوسته است.
ب) c f ( x ) در x 0 پیوسته است، که در آن c یک مقدار ثابت است.
ج) f ( x ) g ( x ) در x 0 پیوسته است.
د) اگر f ( x 0 ) 0 باشد، 1 f ( x ) در x 0 پیوسته است.

تمرین 6.

اثبات این‌که اگر وجود داشته باشد، آنگاه f ( x ) در x 0 پیوسته است را به زبان صوری بنویسید.